Auksztocki Park Narodowy leży w północno-wschodnim krańcu Litwy, blisko granicy z Łotwą i Białorusią, w okolicy miasteczka Ignalino (7000 mieszkańców). Powstał w 1974 r. jako pierwszy park narodowy w kraju i przez 15 lat pozostawał jedynym.
Zajmuje 40 570 ha w trzech powiatach, a 70% powierzchni zajmują lasy, przeważnie sosnowe, świerkowe, jodłowe. Największe kompleksy leśne to Azvinciai, Mincia i Linkmenys.
Park Auksztocki jest ostoją wielu rzadkich zwierząt. Należą do nich łosie i jelenie, sarny, dziki i wilki, lisy i rysie, norki kanadyjskie i bobry, zające bielaki i szaraki. Co prawda nieczęsto, ale spotyka się w parku także prawie już całkowicie wymarłe na Litwie wydry. Kilka lat temu w lesie Azvinciai trafił się niedźwiedź, który prawdopodobnie przeszedł ze strony białoruskiej. Spośród 190 gatunków ptaków 40 należy do zagrożonych wyginięciem, jak sowy i głuszce, cietrzewie i żurawie, orły bieliki i czarne bociany. Uzupełnieniem są żółwie, przedstawiciele płazów, ryby słodkowodne, niezliczone owady.
Jest tu 126 większych i mniejszych jezior, przeważnie w centralnej części parku. Często połączone są strumieniami, dzięki czemu tworzą długie łańcuchy ciągnące się na północ i północny zachód, czyli w kierunku cofania się lodowca. Łącznie zajmują 15% powierzchni parku. Największe to Kretuonas, Dringis i Baluosas z kilkoma wysepkami. Najmniejsze, od porośniętego trzciną jeziorka koło wsi Lukna, są zwykle płytkie, wiele z nich przekształca się w bagna. Osobliwe Zeimenys ezeras ma 12 km długości, 1 km szerokości i szybki prąd, zatem przypomina bardziej rzekę niż jezioro. Park obejmuje także najgłębsze jezioro kraju - Tauragnas (60,5 m), otoczone wysokimi brzegami o łącznej długości 9,5 km.
Wśród lasów i jezior znajduje się 116 wsi, zamieszkałych zaledwie przez 2000 ludzi, w tym 300 w największej - Kaltanenai. Jedynie 10 osad liczy ponad 100 mieszkańców. Niektóre, jak Suminai, Strazdai, Vamiskes czy Paliiuse, wyróżniają się oryginalną architekturą. Domy stawia się tu z wiekowych drzew, z tego samego materiału powstają przeróżne zabudowania gospodarskie, czasami romantyczne studnie w formie żurawia czy wciąż czynne młyny wodne.
W Paluse, wspominanej przez źródła historyczne w 1651 r., można obejrzeć drewniany kościółek z 1757 r., widniejący również na banknocie 1-litowym; biorą stąd początek szlaki i piesze, i kajakowe. Tu też znajduje się centrum informacyjne ANP (tel. 29/52891, fax 29/53135), otwarte 9.00-13.00 i 13.30-17.30. Sąsiednie Ignalino ma połączenia kolejowe z Wilnem: 4.06, 6.28, 9.27, 11.56, 16.02 i 19.12; przejazd trwa równe 2 godziny.
Największy z litewskich parków regionalnych – liczący 55 344 ha Łabonarski Park Regionalny (Labanoro regioninis parkas) obejmuje teren Puszczy Łabonarskiej (Labanoro giria), a rozciąga się też na sąsiednie powiaty ignaliński i malacki.
Są to głównie zwarte lasy sosnowe (75,6% terytorium parku), porastające podmokły wododział Żejmiany i Świętej (Šventoji).
Najpiękniejszym elementem krajobrazu są tutaj rzeki i jeziora. Malownicza jest zwłaszcza Łokaja, stanowiąca jeden z ulubionych wodnych szlaków turystycznych na Litwie; łącznie z jeziorami spływa się nią na długości ok. 50 km.
Wielką atrakcję puszczańskich ostępów stanowią leśne jeziora – jest ich aż 285 (13% powierzchni parku), w tym m.in. piękne, ciągnące się na 16 km jezioro Ejsiata o bardzo wysokich brzegach (od 20 m!) oraz Białe Łokaje (699 ha), Czarne Łokaje, Cesarka, Kiertowniki (545 ha) i Styrnie (862 ha). Na terenie parku wyznaczono 26 różnego typu rezerwatów.
Można tu znaleźć także pamiątki z dawnych czasów – kurhany, grodziska i pogańskie miejsca kultowe (Kozi Głaz – Ožkos akmuo i Święty Kamień – Šventakmenis).
Najcenniejszy przyrodniczo zakątek Żmudzi chroni od 1991 r. park narodowy (Žemaitijos Nacionalinis Parkas) o łącznej powierzchni 21 720 ha. Jest to kraina pięknych wzgórz i jezior, bogata także w lasy i bagna.
Przetrwało w niej wiele rzadkich, zagrożonych wyginięciem gatunków m.in. sielawy (w jeziorze Płotele), raki szlachetne, żółwie, 10 gatunków nietoperzy, 38 bardzo rzadkich gatunków ptaków i 58 gatunków roślin wpisanych do litewskiej Czerwonej Księgi.
Największą atrakcją jest niewątpliwie wielkie jezioro Płotele o powierzchni 1205 ha i głębokości aż 46 m. Należy ono do najrozleglejszych na Litwie, wyróżnia się też niemal idealną czystością wody. Dość duże, ale o wiele płytsze, są też jeziora Iłgis (114 ha, tylko 3 m głębokości) i Berżory (49 ha, 4,5 m głębokości). Przez teren parku poprowadzono czterokilometrową ścieżkę edukacyjną dostępną dla pieszych i rowerzystów.
Na terenie parku przetrwało osiem grodzisk – w tym potrójne w Puczkarach, osiem wzgórz ofiarnych, dwa kamienie mitologiczne, wiele kurhanów.
Urządza się tu imprezy regionalne: Ostatki we wtorek przed Środą Popielcową, Festiwal Sztuki Ludowej (23 VI) oraz regaty na jeziorze Płotele (koniec VIII). Można wędkować, ale należy najpierw wykupić pozwolenie w dyrekcji parku.
Dyrekcja parku i informacje: Centrum Informacyjne Parku (Płotele, Didžioji g. 8 i 10; tel. 448/49231, 49337).
Żuławy Niemieńskie (Nemuno delta) stanowią jeden z najciekawszych, choć najmniej poznanych zakątków litewskiego Pomorza.
Zachowaniu dziewiczego charakteru sprzyja ich niedostępność: jeśli nie ma się samochodu, do Żuław trudno dojechać, ponieważ połączenia autobusowe są nieliczne i nieskorelowane z połączeniami z Kłajpedą (np. jedyny autobus do Rusi wyrusza w trzy godziny po przyjeździe porannego pociągu z Kłajpedy).
7 km przed ujściem do Zalewu Kurońskiego Niemen rozlewa się w wieloramienną deltę o szerokości 15 km. Jej skrajne ramiona tworzą Atmata i Skirwita (Skirvyte, granica z obwodem kaliningradzkim), a przez środek płyną m.in. Pakalne, Skatule i Vytine.
Tereny między nimi już od wieków średnich były przedmiotem aktywności człowieka. Siedziby budowano na sztucznych wzniesieniach i chroniono przez powodziami systemami zapór i zastawek.
Delta jest wspaniałą ostoją dzikiej przyrody. Gniazduje tu albo tylko żeruje wiele gatunków ptaków odbywających sezonowe wędrówki z Arktyki na południe. W polderach i starych korytach rzecznych żyje wiele ryb, m.in. sumy, łososie i pstrągi morskie (wędkowanie wymaga zezwoleń).
Od 1992 r. obszar delty objęty jest ochroną jako Park Regionalny Delty Niemna (Nemuno deltos regioninis parkas). W mieszczącej się w Rusi informacji turystycznej (Pakalnes g. 40a; tel. 441/58154), można wypożyczać rowery i łódki.
Główną miejscowością delty jest położona u jej nasady Ruś (Rusne) – liczący dziś 2700 mieszkańców stary port rybacki, wzmiankowany już w 1419 r. Miasto miało charakter niemiecki i było w dużym stopniu ekonomicznie samowystarczalne, co pozwoliło mu np. bezpiecznie przetrwać chaos po I wojnie światowej, gdy wprowadzono tu do obiegu własną walutę. Ruś reprezentuje obraz typowy dla niemieckiego kręgu kulturowego, z dużymi połaciami czerwonej dachówki, spoza której wystaje wieża kościoła ewangelickiego (bažnyčia) z 1809 r. Najlepiej zachowana stara zabudowa znajduje się w leżących na południe od centrum miasteczka Skirwitach, gdzie można zobaczyć zespół 20 domów rybackich z XIX i XX w. Dojście ulicą Žvejý g.
Na północny zachód od miejscowości znajduje się wyspa Ruś (Rusnes sala) z zabytkowymi domostwami (wieś Pakalne) i muzeum starej stacji pomp w Uostadvario švyturys (latarnia morska).
Wąski półwysep, przez Litwinów nazywany Kursiu Nerija, liczy 98 km długości i 180 km2 powierzchni, z czego odcinek w granicach Litwy - między Kłajpedą a Nidą - ma 51 km długości, a obszar 94,4 km2. Szerokość mierzei waha się od niespełna 400 m do 4 km. Z jednej strony półwysep oblewają wody otwartego Bałtyku, z drugiej zaś Zalewu Kurońskiego.
Mniej więcej w połowie przecina mierzeję granica Litwy z obwodem kaliningradzkim Federacji Rosyjskiej. Od 1961 r. cztery osady na mierzei: Juodkrante, Pervalka, Preila i Nida w sensie administracyjnym tworzą jedno miasto o nazwie Neringa, z centrum w Nidzie, zamieszkałe przez około 2700 osób. Od Juodkrante do granicy półwysep chroniony jest Parkiem Narodowym Mierzei Kurońskiej (Kursiu Nerijos nacionalinis parkas). Na obszar 26 474 ha przypada 9774 ha lądu, 4200 ha Zalewu Kurońskiego i 12 500 ha wód Bałtyku. Lasy liczą 6852 ha (70,1 %), plaże i wydmy 2485 ha (24,4%).
Charakterystyczne dla krajobrazu są malownicze wydmy, z których najwyższe i najokazalsze przekraczają 50 m n.p.m. Każdy, kto przybywa na mierzeję po raz pierwszy, z pewnością od razu zwróci uwagę na rybackie chaty: bez żadnej folderowej przesady jedyne w swoim rodzaju, ze ścianami oszalowanymi deszczułkami koloru czerwono-brązowego lub - jeszcze piękniejsze - w barwie tzw. błękitu pruskiego. Dachy kryte są dachówką holenderską bądź strzechą. Wiele chat, dostosowanych wewnątrz do współczesnych standardów, jest wynajmowanych turystom.
Warunki do utworzenia mierzei powstały w wyniku ostatniego zlodowacenia około 13 000-15 000 lat temu. Wtedy to na krańcach Morza Lodowego, zwanego Litorina, powstał wał wzgórz morenowych, który z kolei po upływie następnych kilku tysięcy lat wyłonił się spod powierzchni morza, tworząc wysepki. Do budowy mierzei Bałtyk przystąpił jakieś 7 000 lat temu, kiedy wspomniane wzgórza, podmywane przez fale morskie, zaczęły się unosić. Jednocześnie prądy morskie, wspomagane przez wiejący z zachodu wiatr, przenosiły piasek na północ, wypełniając nim pustą przestrzeń między wysepkami. Te, obrastając powoli lądem, połączyły się w jedno wąskie pasmo lądu sięgające najpierw do Nidy, potem do Kłajpedy. Lotne piaski utworzyły tu wysokie wydmy, zwane po litewsku kopami.
Do XV-XVI w. wydmy pokryte były trawami, zaroślami i lasami, rosły na nich lipy, dęby, brzozy i świerki. Z biegiem czasu duże połacie drzewostanu wykarczowano, co spowodowało, że wydmy zaczęły wędrować. Ruchomy piasek zasypywał ludzkie domostwa, jego ofiarą padały całe wsie. Od 1825 r. wydmy są planowo zalesiane, dzięki czemu wreszcie zakończono wędrówki piasków.
Dzukijski Park Narodowy rozciąga się na wschód od Druskiennik, w rejonie orańskim, bezpośrednio przy granicy z Białorusią. Utworzono go w 1991 r. celem ochrony unikalnego krajobrazu południowo-wschodniej Litwy. Na jego powierzchni 55 900 ha blisko 85% przypada na nieprzebyte lasy, przede wszystkim sosnowe, porastające wydmy kontynentalne.
Specyfiką parku są także morenowe wzgórza i pagórki, głazy megalityczne, tereny podmokłe i bagna - jedne z najwcześniej powstałych na Litwie. Północno-zachodnie rejony zajmuje część Wyżyny Dzukijskiej z licznymi małymi jeziorkami, których w sumie jest 48. Największe: Lizdai i Lynas mają zaledwie 27 ha i 18,5 ha.
Skrajem DNP płynie Niemen, jest tu poza tym 30 czystych rzek i rzeczek. W DNP żyje mnóstwo coraz rzadziej spotykanych zwierząt, m.in. łosie, jelenie, dziki, bobry, wilki, żurawie, orliki krzykliwe, cietrzewie, głuszce i inne. Wiele roślin z równie bogatej flory jest pod ścisłą ochroną.
Uwagę zwracają stare, urokliwe wioski i osady, przed wiekami zasiedlane przez plemiona bałtyckich Dzuków, z tradycyjną dla regionu architekturą. Ich mieszkańcy z dawien dawna znani są ze wspaniałych wyrobów rękodzielniczych: tkactwa, ceramiki i rzeźbienia w drewnie. Najciekawsze miejscowości to leżące nad Niemnem Merecz (Merkine) i Liszków (Liskiava).
Dyrekcja parku ma siedzibę w Marcinkańcach (Marcinkonys) przy Miskininku gatve 61 (tel. 60/44437 i 60/44471). Zwiedzanie ułatwiają cztery wyznaczone szlaki piesze, pięć tras rowerowych i dwie kajakowe. Centrum informacyjne parku w Mereczu (tel. 60/57245) rozprowadza bardzo dokładne mapy DNP z zaznaczeniem wyżej wymienionych marszrut i pól biwakowych, poza tym informuje o możliwościach zakwaterowania na terenie parku i jego obrzeżach.
Przez park prowadzi droga A4 oraz linia kolejowa z Wilna w kierunku Druskiennik; samochodem lub koleją można dotrzeć m.in. do Marcinkańców lub Merecza. Pociągi z Marcinkańców do stolicy odjeżdżają o 5.06 (7.14), 7.58 (10.04), 10.32 (12.40), 13.36 (15.44) i 19.45 (21.54).